Van de klimaatopwarming tot armoede, veel problemen worden vooral veroorzaakt door het gedrag van organisaties. Maar geen bankier, autobouwer of politicus krijgt ooit écht de rekening gepresenteerd.

 

Heeft u ook meer en meer het gevoel dat we worden omringd door organisaties die ons belazeren? Dat werd nog maar eens duidelijk toen de maffieuze loges van het topvoetbal werden gelucht. Er was Dieselgate, waarbij enkele van de grootste autobouwers de aardkluit en haar bewoners zonder verpinken bedrogen. We kregen ook een inkijk in de achterkamers van Facebook. De uit zijn voegen gebarsten studentenclub neemt het niet zo nauw met onze privacy. U herinnert zich vast nog de Blijde Intrede van Mark Zuckerberg in het Europees Parlement, een staatshoofd waardig. De gevolgen van toen de banken op onze kosten uit de bol gingen, tien jaar geleden, zijn bekend.

De Uefa, Volkswagen, Facebook, Cambridge Analytica, politieke partijen of financiële molochs: het zijn stuk voor stuk sterke organisaties die steeds meer ons leven organiseren én tegelijk voor zichzelf rijden. Problemen als de opwarming van de aarde, de uitputting van de natuurlijke hulpbronnen, manipulatie van het democratische proces, mondiale en lokale mobiliteitsvraagstukken, armoede en werkloosheid worden vandaag vooral veroorzaakt door het gedrag van organisaties en veel minder door dat van individuen. Die organisaties doen dat in aanvang niet eens met opzet. Het is dikwijls louter een bijeffect in het realiseren van hun doelen.

IJzeren wet van de oligarchie

Daar tegenover staat de burger, u en ik dus. In een democratie zijn wij diegenen die de touwtjes in handen hebben. Tijdens verkiezingen kunnen we daar eens ferm aan trekken. Maar het is bedrieglijk. Het prijzenzakje waar het echt om gaat, staat onder de toog.

Machtige organisaties slagen er hoe langer hoe beter in om de zwaktes van de democratie tot hun sterktes om te buigen. Dat gaat perfect samen met een volwassen democratie. Meer nog, het is wellicht een van de perverse effecten ervan. Zo sprak de Duitse socioloog Robert Michels in 1911 al van een ‘ijzeren wet van de oligarchie’. Als een organisatie efficiënt en krachtdadig haar doelen wil nastreven, dan heeft ze intern weinig aan democratische waarden. Tegelijk hebben die organisaties alle voordeel bij een democratische samenleving.

De paradox zit in het feit dat macht in een democratie zich concentreert in niet-democratische organisaties. Het resultaat daarvan is dat ze sterker worden dan de borst waaraan ze liggen. Zijn we daar aanbeland?

Stilaan ontstaat het beeld van relatief kleine democratieën en erg grote organisaties. De omzet van sommige organisaties is groter dan de omzet (of bnp) van bepaalde natiestaten. De vraag is wie naar wie moet luisteren? Omgaan met dat gegeven zal een kerntaak worden van iedereen die meewerkt aan de organisatie van de democratie. Nu al is het merendeel van wetgevende initiatieven, zowel nationaal als Europees, gericht op die complexe relatie. Denk aan de GDPR-wetgeving over privacyregels en het verzamelen van data. Die beschermt burgers tegen het gedrag van organisaties.

Veel blaffen, nooit bijten

Het is een bijzondere politieke spagaat. De driehoeksverhouding tussen politiek, machtige organisaties en de burger staat meer dan ooit op scherp. Dat het bedrog en de manipulatie aan het licht komen, kun je nog zien als een tegengewicht, als een teken dat de democratie haar werk doet. Maar al te vaak blijft het bij blaffen alleen en blijven organisaties ons belazeren, zonder ernstige gevolgen voor henzelf.

Zo ontstaat een bijzondere vorm van straffeloosheid. Individuen kunnen binnen organisaties erg ver gaan, veel maatschappelijke schade aanrichten en met rust gelaten worden. Die immuniteit voedt de machteloosheid die we soms voelen. Geen bankier, geen autobouwer, geen politicus krijgt ooit echt de rekening gepresenteerd.

Dat democratische deficit vreet aan de geloofwaardigheid van onze instellingen. Wie corrigeert de organisaties die telkens opnieuw over de schreef gaan? Machtige organisaties en hun leiders moeten meer zelfbeheersing, verantwoordelijkheidszin en solidariteit opbrengen in functie van sterke democratische processen. Daar hebben ook zij alle voordeel bij. Het is net in de democratische samenleving dat ze konden groeien en floreren. Ze hebben er alle belang bij niet in de hand te bijten die hen voedt.